لیزر فرکشنال چیست و برای کدام مشکلات پوست مناسب است؟

لیزر فرکشنال انرژی لیزر را به‌جای تمام سطح پوست، در ستون‌های میکروسکوپی پراکنده می‌تاباند و پوست سالمِ میان این ستون‌ها را دست‌نخورده می‌گذارد. این الگو ترمیم را سریع‌تر می‌کند و خطر عوارض را کاهش می‌دهد. هدف، تحریک کلاژن‌سازی برای بهبود بافت پوست، اسکار آکنه، چین‌وچروک ظریف، آسیب آفتاب و ناهمگونی رنگ است.

«فرکشنال» نام یک الگوی تابش است که روی چند نوع دستگاه اجرا می‌شود. این الگو هم با لیزر ابلیتیو (CO2 و اربیوم یگ) اجرا می‌شود که لایه‌های سطحی را تبخیر می‌کند، هم با لیزر غیرابلیتیو که لایه‌های زیرین را گرم می‌کند و سطح را برنمی‌دارد. نوع دستگاه، عمق نفوذ و رنگ پوست تعیین می‌کنند که نقاهت چند روز باشد یا چند هفته، و تیرگی پس از درمان تا چه حد محتمل است.

لیزر فرکشنال چگونه روی پوست کار می‌کند؟

لیزر فرکشنال انرژی را در شبکه‌ای از ستون‌های بسیار باریک به پوست می‌رساند و بافت اطراف هر ستون سالم می‌ماند. سلول‌های همین بافت سالم زخم‌های ریز را می‌بندند، برای همین ترمیم سریع‌تر از لیزرهای تمام‌سطح پیش می‌رود. جامعه‌ی لیزر و جراحی پزشکی آمریکا (ASLMS) هم همین دو مزیت، یعنی ترمیم سریع‌تر و عوارض کمتر، را برای الگوی فرکشنال برمی‌شمارد.

در لیزر ابلیتیو فرکشنال، ستون‌ها به‌صورت حفره‌های ریز تا عمق لایه‌های پوست پیش می‌روند. Cleveland Clinic توضیح می‌دهد که پوست بین این حفره‌ها منقبض می‌شود و رشد کلاژن جدید آغاز می‌شود. لیزر تمام‌سطح برخلاف آن، کل ناحیه را یکنواخت زخم می‌کند. منابع بالینی برای لیزر ابلیتیو غیرفرکشنال معمولاً یک جلسه را کافی می‌دانند، اما نقاهت آن طولانی‌تر و عوارضش بیشتر است.

اثر لیزر بلافاصله کامل نمی‌شود. کلاژن در هفته‌ها و ماه‌ها بازسازی می‌شود و به همین دلیل بهبود نهایی دیرتر از پایان نقاهت دیده می‌شود (بخش جلسات و زمان نتیجه را ببینید).

انواع لیزر فرکشنال: ابلیتیو، غیرابلیتیو و RF

سه گروه دستگاه با الگوی فرکشنال کار می‌کنند: لیزر ابلیتیو، لیزر غیرابلیتیو و RF فرکشنال. دو گروه اول لیزرند و بر اساس برداشتن یا حفظ سطح پوست از هم جدا می‌شوند. گروه سوم از انرژی رادیوفرکانسی استفاده می‌کند. جدول زیر هر سه را کنار هم می‌گذارد.

فرکشنال ابلیتیو: CO2 و اربیوم یگ

ابلیتیو قوی‌ترین گروه است و نقاهت چند هفته‌ای دارد. جامعه‌ی ASLMS برای لیزرهای ابلیتیو «چند هفته» زمان بهبودی ذکر می‌کند؛ Cleveland Clinic و انجمن جراحان پلاستیک آمریکا (ASPS) نقاهت لیزر CO2 را تا حدود دو هفته و اربیوم را حدود یک هفته می‌نویسند. اربیوم در منبع Cleveland Clinic عوارض کمتری مثل تورم، کبودی و قرمزی دارد و برای پوست تیره‌تر گزینه‌ی مناسب‌تری به‌شمار می‌آید.

فرکشنال غیرابلیتیو

غیرابلیتیو سطح پوست را برنمی‌دارد، پس زخم باز ایجاد نمی‌کند. Mayo Clinic می‌نویسد قرمزی و تورم پس از آن معمولاً ساعت‌ها تا چند روز می‌ماند و فعالیت و مراقبت معمول پوست بلافاصله از سر گرفته می‌شود. بهای این نقاهت کوتاه، نیاز به جلسات بیشتر است؛ ASLMS می‌گوید در درمان‌های ملایم‌تر غیرابلیتیو معمولاً به یک سری جلسه نیاز است.

RF فرکشنال و میکرونیدلینگ RF

RF از جریان رادیوفرکانسی گرما تولید می‌کند و منبع نوری ندارد. در میکرونیدلینگ RF این انرژی از راه سوزن‌های ریز مستقیم به درم می‌رسد. از آنجا که رنگدانه‌ی پوست جذب‌کننده‌ی این انرژی نیست، مرور سیستماتیک ۲۰۲۳ در مجله‌ی Dermatological Surgery (۳۵ مقاله) خطر اسکار و تیرگی را در پوست‌های رنگی پایین به نظر می‌رسد ارزیابی کرد. همان مرور کاربرد اصلی RF را چین‌وچروک، اسکار آکنه و جوان‌سازی می‌داند.

لیزر فرکشنال برای چه مشکلاتی به کار می‌رود؟

لیزر فرکشنال بیشتر برای اسکار آکنه، چین‌وچروک ظریف، لک‌های آفتابی، ناهمواری بافت و آسیب آفتاب استفاده می‌شود. Mayo Clinic فهرست کاربردها را این‌گونه می‌آورد: چین‌وچروک ظریف، لک‌های سنی، رنگ و بافت ناهمگون، پوست آسیب‌دیده از آفتاب و اسکار آکنه خفیف تا متوسط. Cleveland Clinic اسکار آبله‌مرغان و سایر اسکارهای پوستی را هم نام می‌برد.

جای جوش و اسکار

مرور سیستماتیک Ptaszek و همکاران (مجله‌ی Life، ۲۰۲۵) هفت مطالعه درباره‌ی CO2 فرکشنال و اسکار آکنه را بررسی کرد. در بیشتر بیماران ۳۰ تا ۷۰ درصد بهبود در ظاهر اسکار دیده شد. این عدد یعنی اسکار معمولاً کم‌رنگ و کم‌عمق‌تر می‌شود و کامل محو نمی‌شود. نویسندگان خودشان پیگیری بلندمدت بیماران را کافی نمی‌دانند و مطالعات بیشتری می‌خواهند.

چین‌وچروک و آسیب آفتاب

برای چین‌وچروک ظریف، لک سنی و پوست آفتاب‌دیده، لیزر فرکشنال هم بافت و هم یکدستی رنگ را هدف می‌گیرد. Cleveland Clinic می‌نویسد تفاوت در پوست درمان‌شده بلافاصله دیده می‌شود و بهبود تا حدود یک سال ادامه می‌یابد. چین‌وچروک عمیق در فهرست Cleveland Clinic جزو شرایطی است که کاندید مناسب لیزر برای آن‌ها شمرده نمی‌شود.

ترک پوستی، منافذ باز و ضایعات

ترک پوستی و منافذ باز در فهرست کاربردهای Mayo Clinic و Cleveland Clinic نیامده‌اند، با اینکه در بعضی صفحه‌های کلینیکی از آن‌ها نام برده می‌شود. Cleveland Clinic می‌نویسد لیزر ضایعه‌های خوش‌خیم و بدخیم را برمی‌دارد؛ به همین دلیل خال، زگیل و هر ضایعه‌ی پوستی دیگر پیش از لیزر به تشخیص نیاز دارد.

لیزر فرکشنال چه مشکلاتی را حل نمی‌کند؟

لیزر فرکشنال مشکل رنگدانه‌ی عمیق مثل ملاسما را به‌طور پایدار برطرف نمی‌کند و جای درمان‌های اول آن نمی‌نشیند. چین‌وچروک عمیق و آکنه‌ی فعال هم در فهرست Cleveland Clinic از شرایطی هستند که برای لیزر کاندید خوبی نیستند.

درباره‌ی ملاسما مرورها محتاط‌اند. مرور Arora و همکاران (۲۰۱۲) استفاده از لیزرهای فرکشنال را به موارد مقاوم به درمان‌های موضعی یا لایه‌برداری شیمیایی محدود می‌کند. توصیه‌های گروه متخصصان رنگدانه‌ی هند (۲۰۱۷) پاسخ لیزر را غیرقابل پیش‌بینی می‌دانند و می‌گویند تیرگی اغلب برمی‌گردد. مرور Trivedi و همکاران (۲۰۱۷) هم لیزر ابلیتیو فرکشنال را در ملاسما با احتیاط توصیه می‌کند، چون خطر تیرگی یا سفیدی پس از التهاب بسیار بالاست.

نتایج مطالعات یکسان نیست. فراتحلیل ۲۰۲۲ در Lasers in Medical Science (۲۲ مطالعه و ۶۹۴ بیمار) کاهش شاخص شدت ملاسما را با CO2 فرکشنال و اربیوم فرکشنال دید، اما لیزر غیرابلیتیو ۱٬۵۵۰ نانومتر کاهش معنی‌داری نشان نداد. یعنی حتی میان لیزرهای فرکشنال، نوع دستگاه در ملاسما نتیجه را تعیین می‌کند.

چه کسانی کاندید مناسب لیزر فرکشنال هستند؟

کاندید مناسب کسی است که یکی از کاربردهای تأییدشده را دارد و عامل خطر مهمی برای ترمیم ضعیف یا تیرگی ندارد. Mayo Clinic سه وضعیت را نام می‌برد که پزشک را به احتیاط وامی‌دارد: سابقه‌ی تبخال یا حمله‌ی اخیر، رنگ پوست تیره‌تر، بارداری یا شیردهی. همان منبع سابقه‌ی کلوئید، پرتودرمانی صورت و لیزر قبلی را هم جزو مواردی می‌آورد که باید پیش از درمان گفته شود.

رنگ پوست و خطر تیرگی پس از التهاب

در پوست تیره‌تر، لیزر ممکن است ملانین بیشتری را فعال کند و لکه‌ی قهوه‌ای بعد از التهاب (PIH) باقی بگذارد. Cleveland Clinic خطر تیرگی را در پوست‌های تیره بیشتر می‌داند و می‌نویسد پزشک گاهی پس از درمان ماده‌ی روشن‌کننده تجویز می‌کند. مرور Ramsdell (۲۰۱۲) در Seminars in Plastic Surgery می‌نویسد تیرگی موقت که در لیزرهای CO2 نسل قدیم در فتوتایپ IV و V شایع بود، در لیزر فرکشنال با تنظیمات معقول کمتر پیش می‌آید.

رنگ پوست با مقیاس فیتزپاتریک (فتوتایپ) سنجیده می‌شود. نشانه‌هایی مثل برنزه شدن سریع با کمی آفتاب هم ریسک تیرگی را بالاتر می‌برد؛ Ramsdell همین گروه را در مشاوره پیش از لیزر علامت می‌زند.

ایزوترتینوئین و داروها

تصور رایج این است که پس از مصرف ایزوترتینوئین باید ۶ تا ۱۲ ماه صبر کرد. مرور سیستماتیک و اجماع متخصصان در مجله‌ی JAMA Dermatology (اسپرینگ و همکاران، ۲۰۱۷) نشان داد این توصیه به سه سری کوچک از دهه‌ی ۱۹۸۰ برمی‌گردد. پنل پس از بررسی ۳۲ مقاله و ۱٬۴۸۵ پروسیجر شواهد کافی برای تأخیر در لیزرهای فرکشنال ابلیتیو و غیرابلیتیو نیافت، اما لیزر کاملاً ابلیتیو و درم‌ابریژن مکانیکی را در این دوره توصیه نکرد. برنامه‌ی دارو را خودتان تغییر ندهید؛ زمان‌بندی را پزشک تجویزکننده و پزشک لیزر با هم تعیین می‌کنند.

سایر عوامل

Ramsdell در مشاوره پیش از لیزر به ترمیم ضعیف زخم و اسکار هیپرتروفیک توجه می‌کند، چون ممکن است درمان تهاجمی را نامناسب کند، و ضعف ایمنی را عامل خطر عفونت می‌داند. آکنه‌ی فعال هم در فهرست Cleveland Clinic جزو شرایط نامناسب برای لیزر است.

مراحل انجام لیزر فرکشنال و میزان درد

لیزر فرکشنال سرپایی انجام می‌شود: پوست تمیز و بی‌حس می‌شود، لیزر روی ناحیه حرکت می‌کند و درمان تمام می‌شود. Cleveland Clinic می‌نویسد معمولاً بی‌حسی موضعی با داروی آرام‌بخش خوراکی یا وریدی ترکیب می‌شود، و برای درمان کل صورت ممکن است بیهوشی عمومی هم به‌کار رود. Mayo Clinic هم برای ناحیه‌ی وسیع سدیشن را ذکر می‌کند و می‌گوید در این حالت باید همراه برای رساندن شما به خانه داشته باشید.

مدت جلسه به تکنیک و وسعت ناحیه بستگی دارد. Mayo Clinic برای لیزر ابلیتیو ۳۰ دقیقه تا دو ساعت می‌نویسد؛ Cleveland Clinic ناحیه‌ی بخشی از صورت را ۳۰ تا ۴۵ دقیقه و کل صورت را ۱٫۵ تا ۲ ساعت می‌داند.

درباره‌ی درد، انجمن ASDS در فرم رضایت لیزر فرکشنال غیرابلیتیو، ناراحتی ناشی از گرما را اثر مورد انتظار می‌نامد که معمولاً در زمان درمان است. پس از درمان، پوست به حس آفتاب‌سوختگی دچار می‌شود (جزئیات در بخش نقاهت).

پیش از لیزر فرکشنال چه آماده‌سازی لازم است؟

مهم‌ترین آماده‌سازی دوری از آفتاب است. Cleveland Clinic چهار هفته پرهیز از برنزه شدن و آفتاب شدید و استفاده‌ی روزانه از ضدآفتاب با طیف گسترده را پیش از درمان لازم می‌داند. همان منبع چهار هفته فاصله از لایه‌برداری عمیق، درم‌ابریژن و لیزر دیگر را هم ذکر می‌کند.

• داروهای حساس‌کننده به نور مثل دوکسی‌سایکلین و مینوسایکلین: Cleveland Clinic توقف آن‌ها را دست‌کم ۷۲ ساعت پیش از درمان می‌نویسد.
• رتینوئید موضعی: ممکن است حدود چهار هفته پیش از لیزر برای آماده‌سازی پوست خواسته شود.
• سابقه‌ی تبخال یا زونا: Cleveland Clinic شروع داروی ضدویروس را حدود دو روز قبل و ادامه‌ی آن را سه روز بعد می‌نویسد. Mayo Clinic برای لیزر ابلیتیو، داروی ضدویروس پیش و پس از درمان را معمول می‌داند.
• سیگار: ASPS ترک آن را برای ترمیم بهتر توصیه می‌کند.

بعد از لیزر فرکشنال: روند بهبودی روز به روز

نقاهت لیزر فرکشنال از چند ساعت در غیرابلیتیو تا حدود یک تا دو هفته در ابلیتیو است. ترمیم کامل طبق Cleveland Clinic بسته به بیماری و نوع لیزر ۵ تا ۲۱ روز طول می‌کشد. جدول زیر مراحل رایج را از Cleveland Clinic، ASPS و ASDS کنار هم می‌گذارد؛ زمان دقیق با لیزر و عمق درمان تغییر می‌کند.

مراقبت روزانه از زخم‌های ریز ساده است ولی دقیق باید انجام شود. ASDS شست‌وشوی ناحیه را پس از ۲۴ ساعت اول، چهار تا پنج بار در روز و سپس مالیدن پماد محافظ مثل وازلین می‌نویسد تا پوسته‌ی ضخیم تشکیل نشود. Cleveland Clinic دو تا پنج بار شست‌وشو در روز را ذکر می‌کند. ASDS تورم ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول را طبیعی می‌داند. ASPS ترک سیگار را برای ترمیم بهتر لازم می‌شمارد و ضدآفتاب مخصوص پوست حساس‌شده را پس از بهبود هر روز توصیه می‌کند.

دست زدن به پوسته خطر اسکار و عفونت دارد؛ ASPS و Cleveland Clinic هر دو بر کندن نکردن آن تأکید می‌کنند. قرمزی در بعضی افراد تا شش ماه یا یک سال می‌ماند و در افراد مو بلوند یا قرمز طولانی‌تر است. به گفته‌ی ASDS (نقل‌شده در Healthline) پرهیز از آفتاب دست‌کم ۴ تا ۶ هفته لازم است و پوست تا حدود یک سال به UV حساس‌تر می‌ماند.

عوارض لیزر فرکشنال و علائمی که اقدام فوری می‌خواهند

شایع‌ترین عارضه‌ی لیزر فرکشنال قرمزی و تورم موقت است و شایع‌ترین عفونت، فعال شدن تبخال. Mayo Clinic عفونت باکتریایی، ویروسی یا قارچی را ممکن می‌داند و فعال شدن تبخال را شایع‌ترین آن‌ها می‌شمارد؛ همین منبع از تغییر رنگ پوست (تیره یا روشن‌تر شدن) هم نام می‌برد که در ابلیتیو هفته‌ها پس از لیزر شروع می‌شود.

Cleveland Clinic به میلیا (دانه‌های سفید ریز تا یک ماه)، تیرگی و به‌ندرت سفیدی پوست، تورم و اسکار بسیار نادر اشاره می‌کند. همان منبع می‌نویسد چون لیزر فرکشنال CO2 عمیق‌تر نفوذ می‌کند، خطر ترمیم دشوار و اسکار از بعضی لیزرهای دیگر بالاتر است. مرور Ramsdell عوارض کمتر شناخته‌شده‌ای هم می‌شمارد: اکتروپیون (برگشت پلک پایین) روی پلک نازک، اسکار آسان‌تر روی گردن و سینه نسبت به صورت، و درماتیت تماسی از محصولات مراقبتی، حتی «طبیعی» آن‌ها.

قرمزی طولانی‌مدت عارضه‌ی غیرمعمول است. Ramsdell تنظیمات نامناسب دستگاه، عفونت، پاک‌سازی تهاجمی پوست و درماتیت تماسی را از علل آن می‌داند و می‌نویسد قرمزی معمولاً به‌تدریج محو می‌شود. میلیا و آکنه هم از اثرهای جزئی و شایع‌اند که معمولاً خودبه‌خود برطرف می‌شوند، چون پوست تازه ترمیم‌شده موقتاً حساس‌تر است.

عفونت می‌تواند شبیه ترمیم عادی دیده شود، پس علائم زیر باید در همان روز به مرکز درمان‌کننده اطلاع داده شود:

• ترشح چرکی یا بوی بد
• گرمای رو به افزایش یا قرمزی در حال گسترش
• درد شدید یا بدتر شونده
• تب (در دفترچه‌های مراقبت کلینیک‌ها آستانه‌ی حدود ۳۸ درجه ذکر شده) یا لرز
• تاول‌های خوشه‌ای یا جوش تبخالی
• خارش بسیار شدید

در تب بالا یا گسترش سریع قرمزی، مراجعه‌ی اورژانسی لازم است.

چند جلسه لیزر فرکشنال لازم است و نتیجه کی دیده می‌شود؟

عدد ثابتی برای همه وجود ندارد، اما منابع بین‌المللی برای فرکشنال معمولاً ۲ تا ۴ جلسه در فاصله‌ی هفته‌ها تا ماه‌ها می‌گویند. Mayo Clinic این عدد را برای لیزر غیرابلیتیو و اربیوم فرکشنال ذکر می‌کند. ASLMS اضافه می‌کند ابلیتیو قوی‌تر ممکن است پس از یک جلسه نتیجه بدهد و غیرابلیتیو معمولاً سری جلسه می‌خواهد. هیچ‌کدام از منابع بررسی‌شده فاصله‌ی ثابتی بین جلسات اعلام نمی‌کنند؛ فاصله به دستگاه و هدف درمان بستگی دارد.

نتیجه را باید با دوره‌ی بازسازی کلاژن سنجید و ریزش پوسته‌ها معیار پایان کار نیست. در درمان‌های ملایم‌تر غیرابلیتیو، ASLMS تأکید می‌کند که نتیجه‌ی مطلوب معمولاً با یک سری جلسه به دست می‌آید و نه با یک جلسه‌ی تنها.

تعداد جلسات به سه چیز وابسته است: شدت مشکل (اسکار عمیق بیش از چین‌وچروک ظریف جلسه می‌خواهد)، نوع و عمق لیزر، و سرعت ترمیم پوست. برای زمان نتیجه، Cleveland Clinic می‌گوید بهبود بلافاصله دیده می‌شود و تا حدود یک سال ادامه می‌یابد. بازسازی کلاژن در RF هم تدریجی است و مرور ۲۰۲۱ در Dermatological Surgery آن را تا شش ماه پس از درمان رو به بهبود می‌داند.

هزینه لیزر فرکشنال به چه عواملی بستگی دارد؟

هزینه‌ی لیزر فرکشنال بیش از هر چیز با وسعت ناحیه، نوع دستگاه و تعداد جلسات تغییر می‌کند. وسعت ناحیه زمان جلسه را از نیم ساعت تا دو ساعت جابه‌جا می‌کند و نوع دستگاه تعیین می‌کند چند جلسه لازم است: ابلیتیو ممکن است جلسات کمتری بخواهد و غیرابلیتیو ۲ تا ۴ جلسه یا بیشتر.

بی‌حسی یا سدیشن، داروهای ضدویروس و ضدباکتری و ویزیت‌های پیگیری هم در صورتحساب اثر دارند. چون این عوامل از پرونده‌ای به پرونده‌ی دیگر فرق می‌کنند، رقم ثابتی در این صفحه نیامده است.

لیزر فرکشنال یا RF و میکرونیدلینگ؟

لیزر فرکشنال CO2 در مقایسه با میکرونیدلینگ معمولی برای اسکار آکنه شانس موفقیت بالاتری نشان داده است، اما هر دو مؤثرند. فراتحلیل Batool و همکاران (۲۰۲۶، Lasers in Medical Science) ۱۷ مطالعه را بررسی کرد: هر دو روش اسکار آتروفیک آکنه را بهبود دادند، CO2 فرکشنال احتمال موفقیت به‌طور معنی‌دار بیشتری داشت و پروفایل ایمنی دو روش تفاوت داشت.

میکرونیدلینگ RF رنگدانه را هدف نمی‌گیرد و در مرورها خطر کمتری برای تیرگی در پوست رنگی نشان داده است، اما بازسازی آن تدریجی است. غیرابلیتیو فرکشنال هم گزینه‌ی میانی است: نقاهت کم و نیاز به چند جلسه.

پرسش های متداول

رفرنس معتبر

• ASLMS، Laser resurfacing (به‌روزرسانی نوامبر ۲۰۲۵)
• Cleveland Clinic، Laser Skin Resurfacing (۲۰۲۱)
• ASPS، Laser skin resurfacing recovery
• Ramsdell، Fractional CO2 Laser Resurfacing Complications، Semin Plast Surg 2012
• Spring و همکاران، JAMA Dermatol 2017;153(8):802-809
• Ptaszek و همکاران، Life 2025;15(6):915
• Dermatol Surg 2023 (PubMed 36826381) و 2021 (PubMed 33577211)
• Batool و همکاران، Lasers Med Sci 2026;41:124 (از خلاصه‌ی EMJ)