آلوپسی آندروژنیک یا ریزش موی ارثی، شایع‌ترین الگوی ریزش موی تدریجی در مردان و زنان است. در این وضعیت، فولیکول‌های حساس به آندروژن‌ها به‌مرور کوچک‌تر می‌شوند و موهای ضخیم به تارهایی نازک‌تر و کوتاه‌تر تبدیل می‌شوند. تشخیص زودهنگام می‌تواند به حفظ موهای موجود کمک کند؛ انتخاب درمان به الگوی ریزش، سن، وضعیت سلامت و احتمال بارداری بستگی دارد.
واژه «آلوپسی» به ریزش مو و «آندروژنیک» به نقش هورمون‌های آندروژنی و زمینه ژنتیکی اشاره دارد. در منابع پزشکی، اصطلاح‌های androgenetic alopecia، ریزش موی الگوی مردانه و ریزش موی الگوی زنانه برای توصیف شکل‌های مرتبط این وضعیت به کار می‌روند. عبارت «آلوپسی آندروژنتیک» نیز در فارسی دیده می‌شود، اما «آلوپسی آندروژنیک» شکل رایج‌تری از نام‌گذاری تخصصی است.
این وضعیت معمولاً آرام و طی ماه‌ها یا سال‌ها پیشرفت می‌کند. شدت و سن شروع آن در افراد مختلف متفاوت است و سابقه خانوادگی می‌تواند از هر دو سمت خانواده وجود داشته باشد. مشاهده ریزش مو در پدر یا مادر به‌تنهایی زمان شروع یا شدت ریزش فرد دیگر را پیش‌بینی نمی‌کند.
علت آلوپسی آندروژنیک چیست؟
ژنتیک و حساسیت فولیکول‌ها
ریزش موی ارثی معمولاً نتیجه اثر چندین ژن و عوامل زیستی است. این زمینه ژنتیکی باعث می‌شود بعضی فولیکول‌ها به پیام‌های آندروژنی حساس‌تر باشند. به همین دلیل ممکن است فولیکول‌های جلوی سر و فرق سر کوچک شوند، درحالی‌که فولیکول‌های کناره‌ها و پشت سر برای مدت طولانی موهای ضخیم‌تری تولید کنند.
نقش DHT و کوچک‌شدن فولیکول مو
دی‌هیدروتستوسترون یا DHT از تبدیل تستوسترون به‌وسیله آنزیم ۵-آلفا ردوکتاز ساخته می‌شود. در فولیکول‌های مستعد، اثر آندروژن‌ها چرخه رشد مو را تغییر می‌دهد: فاز رشد فعال یا آناژن کوتاه‌تر می‌شود و هر چرخه می‌تواند مویی نازک‌تر و کوتاه‌تر تولید کند. این روند «مینیاتوریزاسیون» نام دارد.
با پیشرفت این فرایند، موها کمتر پوست سر را می‌پوشانند و کم‌پشتی بیشتر به چشم می‌آید. فولیکول‌ها معمولاً یک‌باره از بین نمی‌روند، بنابراین درمان در مراحل ابتدایی می‌تواند شانس حفظ یا بهبود تراکم را افزایش دهد. پاسخ درمان در همه افراد یکسان نیست.
سن و عوامل هورمونی
الگوی مردانه گاهی از اواخر نوجوانی یا اوایل دهه بیست زندگی آشکار می‌شود، اما در بسیاری از افراد شروع آن دیرتر است. در زنان، کم‌پشتی می‌تواند در دوره‌های مختلف بزرگسالی، از جمله حوالی یائسگی، بیشتر جلب توجه کند. افزایش موهای زائد صورت، آکنه شدید یا نامنظمی قاعدگی همراه با ریزش مو ممکن است نیاز به بررسی وضعیت هورمونی را مطرح کند.
علائم آلوپسی آندروژنیک در زنان و مردان
الگوی ریزش مو در مردان
در مردان، نشانه‌های معمول شامل عقب‌رفتن تدریجی خط رویش در شقیقه‌ها، کم‌پشتی ناحیه فرق سر و گاهی پیوستن این دو ناحیه به یکدیگر است. پوست سر معمولاً از نظر ظاهری التهاب واضحی ندارد. الگوی پیشرفت را می‌توان با مقیاس نورود (Norwood) توصیف کرد که از تغییرات خفیف خط رویش تا کم‌پشتی گسترده‌تر در جلوی سر و تاج سر را دسته‌بندی می‌کند.
مرحله کلی نورود
الگوی معمول
I تا II
خط رویش طبیعی یا عقب‌رفتگی خفیف در شقیقه‌ها
III
عقب‌رفتگی مشخص خط رویش یا کم‌پشتی قابل مشاهده در تاج سر
IV تا V
گسترش نواحی کم‌پشت در جلوی سر و تاج سر، با نوار مویی میان آن‌ها
VI تا VII
پیوستن نواحی طاس و باقی‌ماندن مو بیشتر در کناره‌ها و پشت سر
این مقیاس برای توصیف الگوی مردانه است و مسیر ریزش هر فرد الزاماً از تمام مراحل عبور نمی‌کند.
الگوی ریزش مو در زنان
در زنان، نشانه رایج‌تر کم‌شدن تراکم در بخش مرکزی و بالای سر و پهن‌تر شدن فرق مو است. خط رویش جلوی سر اغلب تا حد زیادی حفظ می‌شود، هرچند الگوهای متفاوت نیز دیده می‌شوند. مقیاس لودویگ (Ludwig) سه سطح کلی از کم‌پشتی خفیف تا شدیدتر در بالای سر را توصیف می‌کند.
مقیاس لودویگ
الگوی معمول
درجه I
کم‌پشتی خفیف در بخش مرکزی سر و پهن‌شدن فرق
درجه II
کاهش تراکم واضح‌تر و نمایان‌شدن بیشتر پوست سر
درجه III
کم‌پشتی گسترده در بخش بالایی سر
تفاوت الگوی زنانه و مردانه
ویژگی
الگوی مردانه
الگوی زنانه
محل رایج
شقیقه‌ها، خط رویش و تاج سر
فرق و بخش مرکزی یا بالایی سر
خط رویش پیشانی
ممکن است عقب برود
اغلب تا حد زیادی حفظ می‌شود
شکل کم‌پشتی
نواحی مشخص با پیشرفت تدریجی
کم‌شدن تراکم در سطح گسترده‌تری از بالای سر
بررسی‌های تکمیلی
بر اساس شرح حال و معاینه
در صورت وجود علائم همراه، بررسی کمبودها یا اختلال هورمونی
این الگوها راهنمای تشخیص‌اند و به‌تنهایی تشخیص قطعی ایجاد نمی‌کنند. ریزش ناگهانی، تکه‌ای، درد یا سوزش پوست سر، پوسته‌ریزی شدید، قرمزی یا از بین رفتن منافذ فولیکول‌ها می‌تواند به علت دیگری اشاره کند.
آلوپسی آندروژنیک چگونه تشخیص داده می‌شود؟
معاینه و سابقه ریزش مو
ارزیابی معمول با پرسش درباره زمان شروع، سرعت ریزش، سابقه خانوادگی، بیماری‌های اخیر، تغییر وزن، داروها، رژیم غذایی و وضعیت قاعدگی انجام می‌شود. بررسی پوست سر و الگوی توزیع مو به افتراق ریزش موی ارثی از علت‌های دیگر کمک می‌کند. پزشک ممکن است آزمون کشش مو را هم انجام دهد تا فعال‌بودن ریزش بررسی شود.
تریکوسکوپی یا درموسکوپی پوست سر
تریکوسکوپی با بزرگ‌نمایی پوست سر و ساقه مو انجام می‌شود و روشی غیرتهاجمی است. تفاوت قطر تارهای مو، افزایش موهای نازک و کاهش تعداد موهای ضخیم در هر واحد فولیکولی می‌تواند از نشانه‌های آلوپسی آندروژنیک باشد. مقایسه بخش جلویی یا مرکزی سر با ناحیه پس‌سری به تشخیص کمک می‌کند.
جهت دریافت مشاوره رایگان فرم ذیل را پر کنید.
چه زمانی آزمایش خون لازم است؟
برای همه افراد مبتلا به الگوی کلاسیک ریزش موی ارثی، آزمایش خون یکسان و اجباری وجود ندارد. آزمایش‌ها بر اساس شرح حال و نشانه‌های همراه انتخاب می‌شوند. برای مثال، ریزش منتشر یا خستگی ممکن است بررسی آهن و تیروئید را مطرح کند؛ در صورت نامنظمی قاعدگی، آکنه شدید یا افزایش موهای زائد، ارزیابی هورمونی نیز ممکن است لازم باشد. در موارد نامشخص یا مشکوک به بیماری التهابی، گاهی نمونه‌برداری پوست سر انجام می‌شود.
تفاوت با تلوژن افلوویوم و آلوپسی آره‌آتا
تلوژن افلوویوم معمولاً با افزایش ریزش منتشر مو همراه است و ممکن است چند ماه پس از تب، بیماری شدید، زایمان، جراحی، کاهش وزن قابل توجه یا فشار جسمی رخ دهد. آلوپسی آره‌آتا بیشتر با لکه‌های نسبتاً گرد و مشخص بدون مو شناخته می‌شود، هرچند شکل‌های گسترده‌تر هم دارد. گاهی بیش از یک علت هم‌زمان وجود دارد؛ به همین دلیل، شکل ریزش و سابقه زمانی آن اهمیت دارد.
درمان آلوپسی آندروژنیک چیست؟
هدف درمان، کاهش پیشرفت ریزش و حفظ یا افزایش تراکم موهای قابل پاسخ است. درمان دارویی معمولاً تا زمانی که ادامه دارد اثر خود را حفظ می‌کند و نتیجه آن به مدت مصرف، نظم استفاده و وضعیت فولیکول‌ها وابسته است.
روش درمان
کاربرد اصلی
زمان معمول برای ارزیابی اثر
ملاحظات
ماینوکسیدیل موضعی
کمک به رشد مو و کاهش ریزش در زنان و مردان مناسب
حدود ۶ تا ۱۲ ماه
مصرف منظم لازم است؛ تحریک پوست سر و رشد مو در نواحی ناخواسته ممکن است رخ دهد
فیناستراید خوراکی
کاهش اثر DHT در مردان منتخب
حدود ۴ تا ۶ ماه یا بیشتر
داروی نسخه‌ای با احتمال عوارض جنسی و خلقی؛ در بارداری خطر آسیب به جنین دارد
دوتاستراید
مهار آنزیم ۵-آلفا ردوکتاز در برخی برنامه‌های درمانی
زمان ارزیابی به برنامه درمانی وابسته است
برای ریزش مو در بسیاری از کشورها مصرف خارج از برچسب دارد؛ باید محدودیت‌ها بررسی شوند
اسپیرونولاکتون
گزینه ضدآندروژنی برای برخی زنان
معمولاً چند ماه و گاهی ۶ تا ۱۲ ماه
برای افراد مناسب انتخاب می‌شود؛ در بارداری ممنوع است و ممکن است پایش آزمایشگاهی لازم باشد
PRP
درمان کمکی با پلاسمای غنی از پلاکت
طی چند ماه
پروتکل‌ها و کیفیت شواهد متفاوت‌اند؛ معمولاً جلسات نگهدارنده لازم می‌شود
کاشت مو
انتقال فولیکول به نواحی کم‌پشت در افراد واجد شرایط
رشد تدریجی طی ماه‌ها
علت زمینه‌ای را متوقف نمی‌کند و ارزیابی بانک مو و برنامه بلندمدت اهمیت دارد
ماینوکسیدیل موضعی
ماینوکسیدیل موضعی از درمان‌های شناخته‌شده برای الگوی ریزش موی ارثی است. شکل و غلظت مناسب، دفعات مصرف و محدودیت‌های آن به محصول، جنسیت و شرایط فرد بستگی دارد. در هفته‌های ابتدایی ممکن است ریزش موقت بیشتر به چشم بیاید. اگر درمان مؤثر باشد، برای حفظ نتیجه باید ادامه یابد؛ قطع آن به‌تدریج باعث از دست رفتن بخشی از اثر به‌دست‌آمده می‌شود.
ماینوکسیدیل خوراکی برای این کاربرد در بسیاری از کشورها خارج از برچسب است و با خطرهایی مانند افت فشار خون، تپش قلب و ورم همراه است. مصرف خوراکی آن نباید خودسرانه آغاز شود.
فیناستراید و دوتاستراید
فیناستراید با مهار بخشی از مسیر تولید DHT می‌تواند روند ریزش موی الگوی مردانه را کند کند و در برخی افراد به افزایش رشد مو کمک کند. عوارض احتمالی شامل کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، تغییرات خلقی و حساسیت پستان است. در صورت بروز علائم تازه یا آزاردهنده، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.
فیناستراید برای فرد باردار یا فردی که احتمال بارداری دارد مناسب نیست، زیرا می‌تواند به رشد جنین مذکر آسیب برساند. دوتاستراید نیز اثر مهاری قوی‌تری بر آنزیم ۵-آلفا ردوکتاز دارد، اما وضعیت مجوز آن برای ریزش مو با توجه به کشور متفاوت است و باید با احتیاط بیشتری بررسی شود.
اسپیرونولاکتون در زنان
اسپیرونولاکتون ممکن است برای برخی زنان مبتلا به ریزش موی الگوی زنانه، به‌ویژه در صورت وجود نشانه‌های افزایش اثر آندروژن، تجویز شود. این دارو برای همه مناسب نیست و می‌تواند باعث سرگیجه، تغییرات قاعدگی و افزایش پتاسیم خون شود. در صورت احتمال بارداری، محدودیت‌های جدی دارد و گاهی بررسی عملکرد کلیه و پتاسیم خون لازم است.
PRP، مزوتراپی و درمان‌های کمکی
در روش PRP، از خون خود فرد پلاسمای غنی از پلاکت تهیه و به پوست سر تزریق می‌شود. برخی مطالعات کاهش ریزش یا افزایش ضخامت مو را گزارش کرده‌اند، اما روش آماده‌سازی، تعداد جلسات و میزان پاسخ بین پژوهش‌ها متفاوت است. درمان نگهدارنده نیز ممکن است لازم باشد.
اصطلاح مزوتراپی به تزریق مواد مختلف در پوست سر گفته می‌شود و ترکیب تزریق‌ها در مراکز مختلف یکسان نیست. شواهد آن به ماده مورد استفاده وابسته است؛ بنابراین نمی‌توان همه محصولات و پروتکل‌ها را از نظر اثر و ایمنی یکسان دانست. مکمل‌های آهن، روی یا بیوتین زمانی منطقی‌اند که کمبود مشخصی وجود داشته باشد؛ مصرف بی‌دلیل مکمل‌ها لزوماً رشد مو را بیشتر نمی‌کند.
کاشت مو برای آلوپسی آندروژنیک
کاشت مو برای بعضی افراد با ریزش پایدار و بانک موی مناسب قابل بررسی است. فولیکول‌های ناحیه اهداکننده معمولاً مقاومت بیشتری به اثر DHT دارند و پس از انتقال می‌توانند در ناحیه کم‌پشت به رشد ادامه دهند. با این حال، موهای طبیعی اطراف ناحیه کاشت ممکن است به ریزش ادامه دهند و بانک مو منبعی محدود است.
در حال حاضر درمانی که استعداد ژنتیکی و حساسیت فولیکول‌ها را برای همیشه از بین ببرد وجود ندارد. با این حال، درمان مناسب می‌تواند روند ریزش را کند کند و در بخشی از افراد به افزایش تراکم کمک کند. هرچه فولیکول‌ها کمتر مینیاتوری شده باشند، معمولاً ظرفیت بیشتری برای پاسخ به درمان باقی می‌ماند.
اگر داروی مؤثر قطع شود، بخشی از موهایی که به کمک آن حفظ شده یا رشد کرده‌اند ممکن است طی ماه‌های بعد دوباره کم شوند. کاشت مو نیز ریزش موهای طبیعی اطراف را متوقف نمی‌کند؛ به همین دلیل برنامه بلندمدت گاهی شامل درمان دارویی و پیگیری است.
چه زمانی ریزش مو به بررسی سریع نیاز دارد؟
ارزیابی زودهنگام اهمیت بیشتری پیدا می‌کند اگر ریزش طی چند هفته به‌سرعت شروع شده، به شکل لکه‌های واضح درآمده، با درد یا سوزش پوست سر همراه است، ابروها را هم درگیر کرده یا پوست سر قرمز و پوسته‌دار شده است. این نشانه‌ها می‌توانند به بیماری‌هایی اشاره کنند که تشخیص زودتر در حفظ فولیکول‌ها مؤثر است.
سؤالات متداول
آیا آلوپسی آندروژنیک فقط از طرف خانواده پدر به ارث می‌رسد؟
خیر. استعداد ژنتیکی می‌تواند از سمت خانواده مادر، پدر یا هر دو منتقل شود. سابقه خانوادگی خطر را مطرح می‌کند، اما شدت و سن شروع ریزش را به‌طور قطعی پیش‌بینی نمی‌کند.
آیا شامپوهای ضدریزش می‌توانند آلوپسی آندروژنیک را درمان کنند؟
شامپوها ممکن است به پاکیزگی پوست سر یا کنترل شوره کمک کنند، اما شواهد کافی برای جایگزین‌کردن درمان‌های اصلی آلوپسی آندروژنیک ندارند. اثر هر محصول باید بر اساس ترکیبات و شواهد مربوط به همان ماده سنجیده شود.
آیا کمبود ویتامین همیشه علت ریزش موی ارثی است؟
خیر. کمبود آهن، روی یا بعضی مواد مغذی می‌تواند در برخی انواع ریزش مو نقش داشته باشد، اما علت اصلی آلوپسی آندروژنیک حساسیت ژنتیکی فولیکول‌ها به آندروژن‌هاست. مصرف مکمل بدون اثبات کمبود، درمان اختصاصی این وضعیت محسوب نمی‌شود.
آیا آلوپسی آندروژنیک می‌تواند هم‌زمان با تلوژن افلوویوم رخ دهد؟
بله. فرد ممکن است زمینه ریزش موی ارثی داشته باشد و پس از بیماری، زایمان، جراحی یا کاهش وزن سریع، دچار ریزش منتشر اضافه نیز شود. در این حالت، تشخیص هر دو عامل می‌تواند به انتخاب درمان مناسب کمک کند.
آیا درمان لیزری کم‌توان برای ریزش موی ارثی مؤثر است؟
برخی دستگاه‌های لیزر یا نور کم‌توان در مطالعات بهبودهایی در تراکم مو نشان داده‌اند، اما کیفیت شواهد و تفاوت دستگاه‌ها باعث می‌شود میزان اثر برای همه یکسان نباشد. این روش معمولاً به جلسات منظم در طول چند ماه نیاز دارد و جایگزین قطعی درمان‌های دیگر به شمار نمی‌رود.
آیا بعد از کاشت مو هم ممکن است ریزش ادامه پیدا کند؟
بله. فولیکول‌های منتقل‌شده می‌توانند به رشد ادامه دهند، اما موهای طبیعی اطراف آن‌ها همچنان ممکن است تحت تأثیر آلوپسی آندروژنیک نازک شوند. به همین دلیل، ارزیابی روند ریزش و حفظ موهای باقی‌مانده پس از کاشت اهمیت دارد.
کلینیک تخصصی زیبایی ملل زیر نظر دکتر بابک حاجی براتی