فرق جنیوپلاستی با جراحی فک چیست؟ مقایسه کاربرد، نقاهت و عوارض

فرق جنیوپلاستی با جراحی فک به استخوانی برمی‌گردد که عمل روی آن انجام می‌شود. در جنیوپلاستی (Genioplasty) استخوان چانه به جلو، عقب، بالا، پایین یا کنار می‌رود و شکل آن عوض می‌شود. در جراحی فک یا جراحی ارتوگناتیک (Orthognathic Surgery) فک بالا، فک پایین یا هر دو جابه‌جا می‌شوند تا دندان‌های دو فک درست روی هم بنشینند. جنیوپلاستی روی نیم‌رخ و تقارن چانه اثر می‌گذارد و جراحی فک روی بایت، جویدن و در بعضی بیماران روی تنفس هنگام خواب. این دو عمل گاهی در یک برنامه درمانی کنار هم قرار می‌گیرند.

نام‌گذاری در فارسی شلوغ است. جنیوپلاستی، ژنیوپلاستی و جینوپلاستی همه به یک عمل اشاره دارند و برخی صفحه‌های فارسی همین عمل را «جراحی فک» می‌نامند، در حالی که جراحی فک در متن‌های پزشکی به ارتوگناتیک گفته می‌شود. زاویه‌سازی فک عمل سومی است که روی گوشه پشتی فک پایین، نزدیک گوش، کار می‌کند. هر سه عمل روی بخشی از فک پایین یا فک‌ها کار می‌کنند: چانه در جلو، زاویه در پشت و موقعیت کل فک نسبت به فک مقابل.

فرق جنیوپلاستی و جراحی فک در یک جدول

جدول بالا فرق جنیوپلاستی با جراحی فک را بر پایه منابع کلینیک کلیولند، بیمارستان‌های دانشگاه کمبریج و انجمن جراحان دهان، فک و صورت آمریکا (AAOMS) نشان می‌دهد و عددهای زمانی دامنه‌اند.

جنیوپلاستی چه چیزی را عوض می‌کند؟

در جنیوپلاستی لغزشی جراح از داخل لب پایین به استخوان چانه می‌رسد، بخشی از آن را با اره جدا می‌کند و در موقعیت تازه با پلاک و پیچ ثابت می‌کند. به نوشته Reyneke، استاد جراحی دهان، فک و صورت، همین برش افقی چانه را در هر سه بعد اصلاح می‌کند: جلو و عقب، بالا و پایین، و پهنا. اگر قطعه استخوان به پهلو بلغزد، چانه‌ای که از خط وسط صورت کنار رفته با آن هم‌راستا می‌شود. اگر بخشی از استخوان برداشته شود، چانه برجسته یا بلند کوتاه‌تر و عقب‌تر می‌شود.

شکل دوم، پروتز چانه، یک قطعه سیلیکونی انعطاف‌پذیر است که روی سطح استخوان می‌نشیند و چانه کوچک را بزرگ‌تر و مشخص‌تر می‌کند. برش آن می‌تواند داخل دهان یا زیر چانه باشد. Reyneke برای پروتزهای مصنوعی چند پیامد ناخواسته فهرست می‌کند: جذب استخوان زیر پروتز، جابه‌جایی قابل‌لمس، عفونت زودرس یا دیررس و پاسخ غیرقابل‌پیش‌بینی بافت نرم.

کاندید مناسب جنیوپلاستی طبق کلینیک کلیولند بایت طبیعی دارد، رشد استخوانی‌اش کامل شده، سالم است و سیگار نمی‌کشد؛ سیگاری‌ها چند هفته پیش از عمل آن را کنار می‌گذارند. گروه کوچک‌تری هم پس از شکستگی صورت، به‌دلیل ناهنجاری مادرزادی یا بعد از برداشتن تومور پایین صورت چانه را بازسازی می‌کنند.

جراحی فک چه چیزی را عوض می‌کند؟

براکت‌ها و سیم‌های ارتودنسی دندان‌ها را در جای تازه می‌نشانند، ولی موقعیت فک بالا و پایین با آن‌ها تغییر نمی‌کند. جراحی ارتوگناتیک همین بخش را اصلاح می‌کند: جراح استخوان فک را با برش‌های برنامه‌ریزی‌شده جدا می‌کند، در موقعیت تازه قرار می‌دهد و با پیچ، سیم یا پلاک ثابت می‌کند. روی دندان‌ها یک اسپلینت قرار می‌گیرد تا ماهیچه‌های دهان با موقعیت تازه فک سازگار شوند. عمل زیر بیهوشی عمومی انجام می‌شود و کلینیک کلیولند آن را تا چهار تا شش ساعت طولانی می‌داند.

فک بالا، فک پایین و دو فک

در جراحی فک بالا (استئوتومی ماگزیلا) فکی که بیش از حد جلو یا عقب است یا بایت باز و کراس‌بایت ساخته، جابه‌جا می‌شود. در جراحی فک پایین (استئوتومی ماندیبل) فک پایینی که خیلی جلو آمده یا خیلی عقب مانده اصلاح می‌شود. جراحی دو فک هر دو را در یک عمل هماهنگ می‌کند و برای ناهماهنگی‌های پیچیده و عدم تقارن صورت به کار می‌رود. کلینیک کلیولند و AAOMS جنیوپلاستی را هم در فهرست انواع جراحی ارتوگناتیک می‌آورند.

ارتودنسی پیش از عمل و پس از آن

درمان ارتودنسی در جراحی فک سه مرحله دارد: آماده‌سازی دندان‌ها پیش از عمل، جابه‌جایی فک‌ها در اتاق عمل و ارتودنسی بعدی برای نشاندن دندان‌ها در جای نهایی. کل مسیر طبق کلینیک کلیولند دو تا سه سال طول می‌کشد. برای ناهنجاری‌هایی مثل مال‌اکلوژن، کلینیک کلیولند صبر کردن تا پایان رشد فک را پیشنهاد می‌کند.

AAOMS این وضعیت‌ها را از دلیل‌های بررسی جراحی فک می‌داند:

• بایت باز، یعنی فاصله میان دندان‌های بالا و پایین هنگام بسته بودن دهان
• فک بالا یا پایین جلوآمده
• فک پایین و چانه عقب‌رفته
• لب‌هایی که بدون کشیدگی به هم نمی‌رسند
• دشواری در جویدن، گاز زدن یا بلعیدن و ساییدگی بیش از معمول دندان‌ها
• درد مزمن مفصل فک و سردرد
• آپنه انسدادی خواب و تنفس دهانی مزمن
• ناهماهنگی چهره از روبه‌رو یا نیم‌رخ

چانه عقب‌نشسته از چانه است یا از فک پایین؟

«چانه کوچک» اصطلاحی عامیانه است که دو تشخیص را زیر یک اسم جمع می‌کند: میکروژنیا (Microgenia)، یعنی خود استخوان چانه کوچک یا عقب است، و میکروگناتیا (Micrognathia)، یعنی فک پایین کوچک یا عقب‌نشسته است. Chung در مقاله‌ای در سال ۲۰۱۱ می‌نویسد این دو با یک اسم صدا زده می‌شوند و گاهی به عمل نامناسب می‌رسند. درمان نظری میکروگناتیا جراحی فک است؛ جنیوپلاستی یا پروتز روی آن گاهی ظاهر قابل‌قبولی می‌سازد، ولی بهینه‌ترین حالت از جراحی فک به دست می‌آید.

Reyneke همین را از زاویه دیگر می‌گوید: اگر کمبود در خود فک پایین باشد، جنیوپلاستی تنها کیفیت زیبایی را پایین می‌آورد، چون این بیماران اغلب بایت کلاس دو (Class II) دارند و فک پایین‌شان باید جلو بیاید. همان مقاله می‌نویسد کجی چانه به‌ندرت مستقل است و بیشتر بخشی از عدم تقارن فک پایین است.

الگوهایی که از مشکل فک خبر می‌دهند

• دندان‌های جلوی بالا و پایین هنگام بستن دهان فاصله دارند یا روی هم قرار نمی‌گیرند
• فک پایین عقب است و بایت کلاس دو دیده می‌شود
• لب‌ها فقط با کشیدگی بسته می‌شوند
• جویدن دشوار است یا دندان‌ها بیش از معمول ساییده می‌شوند
• لثه هنگام لبخند زیاد دیده می‌شود؛ Reyneke این الگو را به رشد عمودی بیش از حد فک بالا نسبت می‌دهد
• خروپف و آپنه خواب
• چانه کج همراه با کجی فک پایین

الگوهایی که به چانه محدودند

اگر بایت طبیعی است و شکایت به شکل، ارتفاع یا خط وسط چانه برمی‌گردد، پرونده معمولاً به سمت جنیوپلاستی می‌رود. کوتاهی یک‌سوم پایین صورت نمونه‌ای از ابهام است: Reyneke می‌گوید کمبود ارتفاع چانه، کمبود ارتفاع فک بالا و بایت عمیق هر سه یک صورت «له‌شده» می‌سازند و باید از هم تفکیک شوند.

رادیوگرافی‌هایی که این تفکیک را ممکن می‌کنند

Reyneke دو تصویر را معرفی می‌کند. سفالومتری نیم‌رخ رابطه ساختارهای سخت و نرم صورت را اندازه می‌گیرد و پایه برنامه‌ریزی و پیش‌بینی حاصل عمل است. سفالومتری روبه‌رو نشان می‌دهد کجی از فک بالا، فک پایین، چانه یا دندان‌ها آمده است. معاینه چهره هم با دندان‌های در تماس و لب‌های در حالت استراحت انجام می‌شود. تعیین کاندید با همکاری جراح دهان، فک و صورت و متخصص ارتودنسی پیش می‌رود (AAOMS).

ترکیب جنیوپلاستی و جراحی فک در یک برنامه

Reyneke می‌نویسد جنیوپلاستی بیشتر اوقات جزئی از اصلاح ناهنجاری‌های فک و دندان انجام می‌شود، پس ارزیابی چانه بخشی از ارزیابی کل جراحی فک است. گزارش او بیماری را نشان می‌دهد که هم پیشروی فک پایین و هم افزایش چانه با جنیوپلاستی لازم داشته است. بیمارستان‌های دانشگاه کمبریج می‌گویند جنیوپلاستی اغلب هم‌زمان با سایر جراحی‌های فک انجام می‌شود و گاهی به مرحله‌ای جدا و دیرتر می‌رود. AAOMS هم آن را هم به‌صورت مستقل و هم در ترکیب با روش‌های دیگر توصیف می‌کند.

مقایسه نقاهت جنیوپلاستی و جراحی فک

نقاهت سه ساعت جدا دارد: تورم، بازگشت به کار و ترمیم استخوان. جدول زیر بخش‌هایی را نشان می‌دهد که میان دو عمل فرق می‌کنند.

بخش‌های مشترک دو عمل:

• بدترین تورم و کبودی معمولاً روز دوم و سوم پس از عمل است و کمپرس سرد و خوابیدن با سر بالا آن را کم می‌کند. بیشتر تورم طی حدود دو هفته فروکش می‌کند؛ کلینیک کلیولند برای جنیوپلاستی تورم و کبودی تا چند هفته را عادی می‌داند.
• بخیه‌های داخل دهان در حدود دو هفته جذب می‌شوند.
• بیشتر بیماران عمل را نسبتاً بدون درد می‌دانند؛ ناراحتی در چند روز اول بیشتر است و تا دو هفته ادامه می‌یابد.
• تورم ظریف می‌تواند چند ماه بماند و معمولاً فقط اطرافیان نزدیک آن را تشخیص می‌دهند.

در جراحی فک، ترمیم اولیه استخوان حدود شش هفته طول می‌کشد. AAOMS می‌نویسد بیشتر بیماران طی سه تا شش ماه بهبود کامل را تجربه می‌کنند و استخوان فک به نه تا دوازده ماه تا جوش‌خوردن کامل نیاز دارد.

خطرهای مشترک و خطرهای مخصوص هر عمل

هر دو عمل خطر خونریزی، عفونت، واکنش به بیهوشی و درد ماندگار دارند و هر دو می‌توانند لب پایین و چانه را گزگز یا بی‌حس کنند (کلینیک کلیولند). در بروشور بیمارستان‌های دانشگاه کمبریج، حدود یک نفر از هر ده نفر که فک پایین یا چانه را جراحی می‌کنند چند هفته گزگز یا بی‌حسی دارد و کمتر از یک نفر از هر صد نفر مشکل حسی بیش از یک سال دارد که ممکن است دائمی بماند. عصب منتال در ناحیه عمل چانه قرار دارد و Reyneke مراقبت از آن را جزو تکنیک برش می‌داند.

در جنیوپلاستی، کلینیک کلیولند مشکل پروتز یا پلاک و پیچ را هم در فهرست خطرها می‌آورد. جراحی فک این خطرها را به فهرست اضافه می‌کند:

• آسیب به دندان‌ها، سختی در باز کردن دهان به اندازه دلخواه و درد فک (کلینیک کلیولند)
• تنظیم بایت با کش‌های ارتودنسی و، در موارد نادر، یک عمل کوچک دوم برای جابه‌جایی پلاک‌ها (کمبریج)
• در جراحی فک بالا، گرفتگی بینی و خونریزی خفیف بینی تا حدود یک هفته (کمبریج)

هزینه جنیوپلاستی و جراحی فک در سال ۱۴۰۵

دامنه‌های زیر برآورد تقریبی در ایران برای سال ۱۴۰۵ است و قیمت قطعی هیچ مرکزی را نشان نمی‌دهد.

بخشی از فاصله قیمت‌ها از مدت بستری می‌آید: جراحی فک ۱ تا ۳ روز بستری دارد و جنیوپلاستی اغلب همان روز یا با یک تا دو شب ماندن تمام می‌شود. ارتودنسی پیش و پس از جراحی فک معمولاً مبلغ جدا دارد. در بعضی مراکز هزینه پلاک و پیچ هم جدا از تعرفه اصلی اعلام می‌شود، پس هنگام مقایسه قیمت باید معلوم باشد تثبیت استخوان در مبلغ هست یا نه.

سؤالات متداول

رفرنس معتبر

• Cleveland Clinic, Jaw Surgery
• Cleveland Clinic, Genioplasty
• Cambridge University Hospitals, Jaw or chin corrective surgery
• AAOMS, Types of Corrective Jaw Surgery
• AAOMS, Recovery from Orthognathic Surgery
• AAOMS, Corrective Jaw Surgery
• Chung 2011, Arch Aesthetic Plast Surg
• Reyneke, Genioplasty, Oral Health Journal 2010 (PDF)