ژنیوپلاستی چیست؟ راهنمای جامع جراحی چانه، انواع، هزینه و عوارض

ژنیوپلاستی جراحی تغییر شکل، اندازه یا موقعیت چانه است. جراح می‌تواند بخشی از استخوان چانه را برش دهد و به جلو، عقب یا کنار ببرد، تکه‌ای از آن را بردارد، یا با پروتز چانه برجستگی را بیشتر کند. معیار انتخاب روش، ساختار چانه و فک، وضعیت دندان‌ها و هدف بیمار است.

چانه در نیم‌رخ کنار بینی و لب قرار می‌گیرد و چند میلی‌متر جابه‌جایی استخوان در این ناحیه، حس کل نیم‌رخ را عوض می‌کند. نام «ژنیوپلاستی» در منابع پزشکی گاهی برای جابه‌جایی استخوان و گاهی برای هر دو روش، یعنی استخوان و پروتز، به کار می‌رود. هر روش چیز متفاوتی را تغییر می‌دهد و زمان بهبودی و خطرهای خودش را دارد؛ این تفاوت‌ها در ادامه با عدد و منبع آمده است.

ژنیوپلاستی چه کاری روی چانه انجام می‌دهد؟

در روش استخوانی، جراح از داخل دهان به استخوان جلوی فک پایین می‌رسد، با اره جراحی بخشی از آن را جدا می‌کند و در موقعیت تازه با پلاک و پیچ (یا سیم) ثابت می‌کند. در روش پروتز، قطعه‌ای از جنس سیلیکون روی استخوان قرار می‌گیرد و استخوان بریده نمی‌شود.

معنی ژنیوپلاستی و واژه‌های هم‌خانواده

بخش اول واژه (genio) به چانه اشاره دارد و بخش دوم (plasty) به شکل‌دهی. انجمن جراحان پلاستیک آمریکا (ASPS) جراحی چانه را با دو نام ژنیوپلاستی و منتوپلاستی معرفی می‌کند. تاریخچه اصطلاح هم مشخص است: یک مرور سیستماتیک در سال ۲۰۲۰ می‌نویسد Trauner و Obwegeser اولین کسانی بودند که جلو آوردن استخوان چانه را از راه داخل دهان انجام دادند و همان را genioplasty نامیدند (۱۹۵۷)، در حالی که Hofer در ۱۹۴۲ این برش را از بیرون روی جسد انجام داده بود.

در فارسی املاهای «جنیوپلاستی»، «جینوپلاستی» و «ژینوپلاستی» هم دیده می‌شود و همگی به همین عمل اشاره دارند.

ژنیوپلاستی و جراحی فک چه فرقی دارند؟

کلینیک کلیولند بهترین کاندیدای ژنیوپلاستی را کسی توصیف می‌کند که اختلال فک ندارد و تراز دندان‌هایش (بایت) طبیعی است. وقتی خود فک پایین عقب‌تر یا کوچک‌تر از حد معمول قرار گرفته (اصطلاح رتروگناتیا)، مسئله از چانه فراتر می‌رود و برنامه درمان به ارتودنسی و در بعضی بیماران به جراحی ارتوگناتیک می‌رسد.

اصطلاحات هم سردرگمی می‌سازند. رتروژنیا یعنی خود چانه عقب نشسته، رتروگناتیا یعنی فک عقب نشسته. زاویه‌سازی فک گوشه پشتی فک پایین را هدف می‌گیرد، نزدیک گوش، و ژنیوپلاستی جلوی همان استخوان، یعنی محل چانه را. گاهی دو عمل در یک برنامه درمانی کنار هم قرار می‌گیرند.

ژنیوپلاستی برای چه مشکلاتی انجام می‌شود؟

کلینیک کلیولند شایع‌ترین دلایل ژنیوپلاستی لغزشی را این‌ها می‌داند:

• عدم تقارن چانه (چانه کج که با خط وسط صورت هم‌راستا نیست)
• چانه بلند یا کوتاه
• ماکروژنیا (چانه بزرگ) و میکروژنیا (چانه کوچک)
• پروگناتیا (جلوآمدگی بیش از حد چانه) و رتروژنیا (عقب‌نشستگی چانه)
• رتروگناتیا (عقب بودن فک)

بیشتر افراد به دلیل زیبایی این عمل را انجام می‌دهند. گروه کوچک‌تری پس از شکستگی صورت، به‌دلیل ناهنجاری مادرزادی یا بعد از برداشتن تومور بخش پایین صورت به بازسازی نیاز پیدا می‌کنند.

چانه عقب‌رفته

مؤلفان یک مطالعه برزیلی (۲۰۱۳) می‌نویسند پروتزهای چانه بیشتر برای کمبودهای کم، معمولاً زیر ۵ میلی‌متر در جهت جلو، به کار می‌روند و برش افقی استخوان چانه روشی بسیار متنوع‌تر است که اجازه می‌دهد چانه در چند جهت جابه‌جا شود. همین مؤلفان ژنیوپلاستی استخوانی را تنها راه جراحی برای اختلال‌های نامتقارن و عمودی و برای کمبودهای جلویی بزرگ می‌دانند.

چانه بزرگ یا جلوآمده

برای کوچک‌کردن چانه یا عقب بردن آن، جراح استخوان را به صورت گوه‌ای برمی‌دارد و باقی‌مانده را در جای جدید ثابت می‌کند. ASPS هم در تعریف خود، جراحی چانه را دو شکل می‌داند: افزایش با پروتز یا کاهش با جراحی روی استخوان.

چانه کج، بلند یا کوتاه

برای چانه بلند، جراح تکه‌ای از استخوان بریده‌شده را برمی‌دارد. برای چانه کوتاه ممکن است بین دو قطعه استخوان فاصله بگذارد و استخوان تازه به‌مرور آن فضا را پر می‌کند. در چانه کج، استخوان به پهلو می‌لغزد تا با خط وسط صورت هم‌راستا شود (کلینیک کلیولند).

انواع ژنیوپلاستی و روش‌های هم‌خانواده

ژنیوپلاستی لغزشی (استخوانی)

در این روش بخشی از استخوان چانه همراه با ماهیچه‌های چسبیده به آن جدا می‌شود و به جلو، عقب یا کنار می‌لغزد. استخوان از طریق همین ماهیچه‌ها خون‌رسانی خود را حفظ می‌کند. اتصال نهایی با پلاک و پیچ انجام می‌شود و بعضی جراحان از پلاک‌های قابل جذب استفاده می‌کنند تا پیچ زیر پوست حس نشود.

ژنیوپلاستی کاهشی

در روش کاهشی استخوان کوچک‌تر می‌شود یا عقب می‌رود. برش و تثبیت مشابه روش لغزشی است و اندازه تکه برداشته‌شده، میزان کوچک‌شدن را تعیین می‌کند.

ژنیوپلاستی ترکیبی

در بعضی کمبودهای بزرگ، جراحان لغزشی را با پروتز کوچک ترکیب می‌کنند. این ترکیب در منابع مبتنی بر تجربه جراحان آمده و در رهنمودهای انجمن‌ها تعریف مشخصی ندارد.

پروتز چانه و تفاوت آن با جابه‌جایی استخوان

پروتز چانه معمولاً از سیلیکون انعطاف‌پذیر است و برجستگی یا تعریف چانه را بیشتر می‌کند. جدول زیر دو روش را کنار هم می‌گذارد:

کمبود کم در جهت جلو به پروتز نزدیک‌تر است و تغییر ارتفاع، کاهش یا اصلاح کجی به برش استخوان.

فیلر چانه

فیلر روش غیرجراحی و موقت است. ماده تزریق‌شده می‌تواند چربی، کلسیم هیدروکسی‌آپاتایت یا پلی‌کاپرولاکتون باشد و طی چند ماه جذب می‌شود، پس تزریق باید تکرار شود. ریکاوری فیلر از جراحی کوتاه‌تر است و برش و اسکاری ندارد.

چه کسانی کاندید مناسب ژنیوپلاستی هستند؟

کلینیک کلیولند مشخصات کاندید مناسب را این‌طور فهرست می‌کند:

• اختلال فک ندارد و بایتش طبیعی است
• سیگار نمی‌کشد (در صورت مصرف، چند هفته پیش از عمل باید ترک کند)
• رشد استخوانی‌اش کامل شده، یعنی حدود اواخر نوجوانی
• سالم است
• از جراحی انتظار منطقی دارد

مصرف آسپرین، داروهای ضدالتهاب، مکمل‌های گیاهی و داروهای رقیق‌کننده خون هم باید پیش از جراحی بررسی شود. تصمیم نهایی درباره مناسب بودن عمل با معاینه و تصویربرداری گرفته می‌شود.

ارزیابی و برنامه‌ریزی پیش از عمل

ویزیت پیش از ژنیوپلاستی چند بخش دارد: عکس‌برداری از چانه و نیم‌رخ، اندازه‌گیری صورت، گرفتن رادیوگرافی و گاهی سی‌تی‌اسکن از فک، و آزمایش خون برای اطمینان از سلامت عمومی. مصرف آنتی‌بیوتیک پیش از جراحی هم برای کم‌کردن خطر عفونت رایج است.

موقعیت عصب در برنامه‌ریزی نقش مرکزی دارد. عصب حسی لب پایین و چانه (عصب مِنتال) از سوراخی در استخوان فک خارج می‌شود و پیش از خروج، حدود ۵ میلی‌متر مسیرش به‌سمت پایین کشیده می‌شود. در مطالعه برزیلی که برش استخوان را حدود ۶ میلی‌متر زیر محل عصب انجام داد، در هیچ بیماری قطع کامل یا نسبی عصب دیده نشد.

برنامه‌ریزی سه‌بعدی و گاید جراحی چاپ‌شده مسیر تازه‌ای در این حوزه است. مرور سیستماتیکی از ۱۶ مقاله (۲۰۲۰) نشان داد گاید ممکن است دقت و پیش‌بینی‌پذیری را بالا ببرد و ساختارهای مجاور را محافظت کند، اما بیشتر شواهد گزارش مورد و مجموعه مورد (سطح چهار شواهد) است و تنها دو مطالعه آینده‌نگر وجود دارد. هزینه گاید در همان مرور، در مراکز بیرونی به‌طور میانگین بین ۴۰۰ تا ۱۰۰۰ یورو گزارش شده است.

ژنیوپلاستی لغزشی مرحله به مرحله

1. بیهوشی: بیشتر بیماران بیهوشی عمومی می‌گیرند.
2. برش: جراح لب پایین را به سمت پایین می‌کشد و در پایه لثه، داخل دهان، برش افقی می‌دهد. جای این برش از بیرون دیده نمی‌شود.
3. برش استخوان (استئوتومی): با اره جراحی بخشی از استخوان چانه جدا می‌شود. معمولاً یک علامت عمودی کوچک به‌عنوان مرجع روی استخوان گذاشته می‌شود تا بعد از جابه‌جایی، تقارن قابل کنترل باشد.
4. جابه‌جایی: قطعه استخوان به جلو، عقب یا پهلو می‌رود و لبه‌های اضافی صاف می‌شود.
5. تثبیت: قطعه با پلاک و پیچ (یا سیم) محکم می‌شود.
6. بستن برش: بخیه‌های قابل جذب زده می‌شود و روی برش داخل دهان و گاهی زیر چانه پانسمان نصب می‌شود.

بسیاری از بیماران همان روز به خانه می‌روند و بعضی یک شب در بیمارستان می‌مانند.

دوران نقاهت ژنیوپلاستی

کلینیک کلیولند برای تسکین، مسکن‌های بدون نسخه و کمپرس سرد را پیشنهاد می‌کند و می‌گوید با سر بالاتر از سطح قلب خوابیدن تورم چانه و لب را کم می‌کند. شست‌وشوی دهان با آب نمک پیش و پس از غذا برش را تمیز نگه می‌دارد و غذای سخت و ترد در روزهای اول به بخیه‌ها فشار می‌آورد. زمان دقیق برگشت به ورزش و کار را جراح در ویزیت پیگیری مشخص می‌کند.

تورم، درد و بی‌حسی

درد بعد از ژنیوپلاستی بنا به گزارش کلینیک کلیولند معمولاً خفیف است. بی‌حسی یا مورمور لب پایین و چانه یکی از شایع‌ترین تجربه‌های این دوره است و تورم تا چند هفته ادامه می‌یابد.

تب، لرز، تنگی نفس، درد قفسه سینه، ترشح چرکی از محل برش، ضربان غیرمعمول قلب و تورم یا دردی که چند هفته بیشتر طول بکشد، همه به ارزیابی نیاز دارند. بی‌حسی که زمان زیادی باقی بماند هم باید به جراح گزارش شود.

عوارض و خطرات ژنیوپلاستی

ASPS خطرهای جراحی چانه را در یک فهرست بلند آورده است: عوارض بیهوشی، عدم تقارن، خونریزی، هماتوم، عفونت، تجمع مایع (سروما)، بی‌حسی یا تغییر حس پوست، درد پایدار، ترمیم ناقص برش، تغییر رنگ پوست، اسکار نامطلوب و احتمال جراحی اصلاحی. در پروتز، جابه‌جایی پروتز و بافت اسکار ضخیم دور آن هم به فهرست اضافه می‌شود.

مطالعه‌ای روی ۵۹ بیمار ۱۶ تا ۵۵ ساله با ژنیوپلاستی (۲۰۲۱) عفونت را در ۳٫۴ درصد، هماتوم را در ۸٫۵ درصد و بی‌حسی موقت را در ۶٫۸ درصد گزارش کرد. نویسندگان بی‌حسی موقت ناشی از اختلال عصب حسی فک پایین را شایع‌ترین عارضه دانستند. یافته قابل توجه این است که بیشترین موارد عارضه در عمل‌هایی دیده شد که جلو آوردن و چرخاندن استخوان را همراه هم داشتند؛ این گروه حدود ۶۷٫۸ درصد کل عمل‌ها بود، پس سهم بالای عارضه تا حدی از فراوانی خود این روش می‌آید.

بی‌حسی چانه چه مدت می‌ماند؟

آمار اختلال حسی در منابع مختلف تفاوت زیادی دارد. مؤلفان مطالعه برزیلی می‌نویسند این میزان بسته به تعریف آسیب عصب، روش آزمایش و طول پیگیری از صفر تا ۱۰۰ درصد گزارش شده و در مرور آن‌ها دامنه گزارش‌ها برای اختلال حسی پس از ژنیوپلاستی از صفر تا ۲۸٫۵ درصد بوده است. بیشتر تغییرهای حسی برگشت‌پذیرند و اگر اختلال حتی بعد از یک سال هم باقی بماند، جدی و دائمی در نظر گرفته می‌شود.

در همان مطالعه روی ۱۳ بیمار با پیگیری حداقل ۱۲ ماه، حس لامسه و دمای لب پایین و چانه در بیشتر بیماران حفظ شده بود. همه چهار نفری که اختلال حسی داشتند جلو آوردن بیش از ۱۰ میلی‌متر انجام داده بودند.

ظاهر نهایی چانه چه زمانی مشخص می‌شود؟

ASPS توضیح می‌دهد تورم در ابتدا ظاهر نهایی را می‌پوشاند و بهبودی طی چند هفته ادامه می‌یابد. تورم کامل ممکن است تا ۳ ماه برطرف نشود. مؤلفان مطالعه برزیلی از ماندگاری بلندمدت جابه‌جایی استخوان سخن می‌گویند.

هیچ جراحی ضمانت کمال ظاهر را نمی‌دهد. ASPS تصریح می‌کند در بعضی موارد یک جراحی کافی نیست و جراحی دوم لازم می‌شود و بعضی بیماران با فیلر ظاهر را اصلاح می‌کنند تا به اتاق عمل برنگردند. در مطالعه‌ای قدیمی‌تر (۲۰۱۱) روی ۳۷ بیمار با ژنیوپلاستی لغزشی، بیش از ۹۴ درصد از ظاهر خود بسیار راضی بودند.

هزینه ژنیوپلاستی در ایران

هزینه نهایی از چند جزء ساخته می‌شود:

• دستمزد جراح
• هزینه بیمارستان یا مرکز جراحی
• بیهوشی
• آزمایش و تصویربرداری
• داروها
• ویزیت‌های پیش و پس از عمل
• نوع مواد: پلاک و پیچ، یا پروتز

در بعضی مراکز هزینه پلاک و پیچ جدا از تعرفه اصلی اعلام می‌شود، پس هنگام مقایسه قیمت باید معلوم باشد مبلغ، تثبیت را شامل می‌شود یا نه. برنامه‌ریزی با گاید سه‌بعدی هم هزینه جداگانه دارد؛ مرور سیستماتیک ۲۰۲۰ افزایش جزئی هزینه را در یکی از مطالعات گزارش می‌کند.

هزینه ژنیوپلاستی در مقایسه با پروتز چانه

ژنیوپلاستی لغزشی چون برش استخوان، تثبیت و گاهی بستری شبانه دارد، معمولاً هزینه بیشتری از پروتز ایجاد می‌کند. پروتز ساده‌تر است و گاهی با بیهوشی موضعی یا آرام‌بخش انجام می‌شود، اما محدودیت‌های تغییر ارتفاع و کاهش را دارد.

انتخاب جراح برای ژنیوپلاستی

Medical News Today می‌نویسد این عمل را معمولاً جراحان دهان، فک و صورت با آموزش اختصاصی انجام می‌دهند و جراحان پلاستیک هم در صورت داشتن آموزش و تجربه لازم می‌توانند آن را انجام دهند. فهرست سؤال‌های زیر برای ویزیت اول به کار می‌آید:

• کدام روش (استخوانی یا پروتز) برای مشکل من پیشنهاد می‌شود و چرا؟
• چند میلی‌متر جابه‌جایی برنامه‌ریزی شده است؟
• از چه تصویربرداری‌ای (رادیوگرافی، سی‌تی یا CBCT) برای مشخص‌کردن محل عصب استفاده می‌شود؟
• پلاک و پیچ فلزی است یا قابل جذب؟
• پانسمان کی برداشته می‌شود و حمام و دوش از چه روزی مجاز است؟
• ورزش و کار از چه روزی ممکن است؟
• اگر ظاهر دلخواه حاصل نشد، سیاست اصلاح چیست؟

نمونه کار قبل و بعد باید از بیمارانی باشد که رضایت انتشار داده‌اند.

سؤالات متداول

رفرنس معتبر

• Cleveland Clinic, Sliding Genioplasty
• Cleveland Clinic, Genioplasty (Chin Augmentation)
• ASPS, Chin Surgery Risks and Safety
• ASPS, Chin Surgery Recovery
• ASPS, Chin Surgery Results
• Medical News Today, Genioplasty
• Khan et al., Int J Dent 2021
• Sarmento et al., Rev Bras Cir Plást 2013
• Oth et al., J Clin Exp Dent 2020