آپنه خواب چیست؟ علائم، علت، عوارض و روش‌های درمان

آپنه خواب اختلالی است که در آن تنفس فرد هنگام خواب به‌طور مکرر متوقف می‌شود یا به‌شکل ناقص ادامه می‌یابد. هر بار که جریان هوا قطع می‌شود، سطح اکسیژن خون افت می‌کند و مغز برای ازسرگیری تنفس، خواب را برای چند ثانیه بر هم می‌زند. نتیجه این چرخه‌های تکرارشونده، خوابی قطعه‌قطعه و غیرترمیمی است که فرد اغلب خودش متوجه آن نمی‌شود. مهم‌ترین نشانه‌های قابل مشاهده عبارت‌اند از خروپف بلند، وقفه تنفسی که اطرافیان گزارش می‌کنند و احساس خفگی در خواب، و بارزترین نشانه روزانه آن خواب‌آلودگی شدید است. آپنه خواب درمان‌نشده می‌تواند در بلندمدت با فشار خون بالا، بیماری قلبی و اختلال در کیفیت زندگی همراه شود. در این راهنما تعریف و انواع بیماری، علائم شبانه و روزانه، علت‌ها، روند تشخیص با آزمایش خواب و شاخص AHI، و روش‌های درمان از دستگاه CPAP تا جراحی را بررسی می‌کنیم.

آپنه خواب چیست؟

آپنه خواب (Sleep Apnea) به توقف یا کاهش مکرر جریان هوا در تنفس هنگام خواب گفته می‌شود. واژه آپنه در پزشکی به معنی توقف کامل تنفس است و وقتی این توقف در هر ساعت خواب چندین بار تکرار شود، الگوی طبیعی خواب مختل می‌شود. توقف کامل جریان هوا «آپنه» و کاهش چشمگیر اما ناقص جریان هوا «هیپوپنه» نامیده می‌شود؛ هر دوی این وقایع اثر یکسانی بر افت اکسیژن و برهم‌خوردن کیفیت خواب می‌گذارند.

مکانیسم اصلی در بیشتر بیماران انسداد راه هوایی فوقانی است. راه هوایی از بینی و دهان تا نای از بافت نرمی مانند زبان، کام نرم و لوزه‌ها عبور می‌کند. در بیداری عضلات این ناحیه فعال است و راه هوایی باز می‌ماند، اما در خواب این عضلات شل می‌شوند. در فردی که راه هوایی باریک‌تری دارد، شل‌شدن همین بافت‌ها کافی است تا جریان هوا برای ده‌ها ثانیه متوقف شود.

آپنه خواب چگونه اتفاق می‌افتد؟

چرخه بیماری به این ترتیب شکل می‌گیرد: فرد به خواب می‌رود، عضلات راه هوایی شل می‌شوند، در راه هوایی باریک جریان هوا با لرزش دیواره‌ها همراه می‌شود و خروپف ایجاد می‌کند. با شل‌تر شدن عضلات، راه هوایی کامل بسته می‌شود، تنفس قطع می‌شود و اکسیژن خون افت می‌کند. گیرنده‌های مغز این افت را تشخیص می‌دهند و با فعال‌سازی کوتاه سیستم عصبی، فرد را از خواب عمیق به خواب سبک یا بیداری لحظه‌ای منتقل می‌کنند تا عضلات دوباره سفت شوند و تنفس از سر گرفته شود.

این چرخه در بیماران شدید می‌تواند در هر ساعت خواب ده‌ها بار تکرار شود. فرد صبح‌ها معمولاً وقفه‌های تنفسی را به یاد نمی‌آورد، چون هر بیداری فقط چند ثانیه طول می‌کشد، اما نتیجه آن احساس خستگی با وجود هفت تا هشت ساعت خواب است.

تفاوت آپنه خواب و خروپف ساده

خروپف صدای ناشی از لرزش بافت‌های شل‌شده راه هوایی هنگام عبور هوا است و می‌تواند بدون هیچ اختلال تنفسی رخ دهد. در خروپف ساده، جریان هوا ادامه دارد، اکسیژن خون افت نمی‌کند و الگوی خواب بر هم نمی‌خورد. در آپنه خواب، در کنار صدا، دوره‌های توقف کامل تنفس دیده می‌شود و نتیجه آن افت اکسیژن و خواب‌آلودگی روزانه است.

سه علامت احتمال وجود آپنه را از خروپف ساده جدا می‌کند: وقفه تنفسی مشاهده‌شده توسط اطرافیان، برخاستن ناگهانی از خواب با احساس خفگی، و خواب‌آلودگی روزانه با وجود خواب کافی. فردی که فقط صدای یکنواخت دارد و روزها سرحال است، معمولاً خروپف ساده دارد؛ ترکیب صدا با وقفه تنفسی و خستگی روزانه نیاز به ارزیابی دارد. اطلاعات بیشتر درباره علل صدا در خواب را در مطلب علت خروپف در خواب می‌توانید بخوانید.

انواع آپنه خواب

آپنه خواب سه نوع اصلی دارد و تفکیک آن‌ها از نظر درمان اهمیت مستقیم دارد، چون دستگاه فشار مثبت هوا در نوع انسداری مؤثر است اما درمان نوع مرکزی مسیر دیگری دارد.

آپنه انسدادی خواب (OSA)

آپنه انسدادی خواب شایع‌ترین نوع است و ناشی از بسته‌شدن مکانیکی راه هوایی فوقانی هنگام خواب می‌شود. مغز فرمان تنفس را می‌دهد و عضلات تنفسی کار می‌کنند، اما هوای کافی از راه باریک یا بسته عبور نمی‌کند. این نوع با چاقی، گردن پهن، عوامل آناتومیک راه هوایی و افزایش سن ارتباط دارد و درمان‌های اصلی آن شامل CPAP، وسایل دهانی، کنترل وزن و در موارد منتخب جراحی است.

آپنه مرکزی خواب (CSA)

در آپنه مرکزی خواب مشکل از انسداد راه هوایی است؛ مغز در ارسال فرمان عصبی تنفس دچار اختلال می‌شود و فرد در دوره‌هایی اصلاً تلاش برای تنفس نمی‌کند. این نوع با نارسایی قلبی، اختلالات مغزی‌نخاعی، ارتفاع زیاد و مصرف برخی داروهای مخدر ارتباط دارد. برخلاف نوع انسدادی، خروپف در آپنه مرکزی معمولاً خفیف‌تر است و بیماران بیشتر با بیداری‌های مکرر شبانه، بی‌خوابی یا احساس تنگی نفس در شب مراجعه می‌کنند.

آپنه خواب مختلط

آپنه مختلط ترکیبی از هر دو الگوست: وقفه تنفسی با ازدست‌رفتن فرمان عصبی شروع می‌شود و پس از ازسرگیری تلاش تنفسی، انسداد راه هوایی نیز خود را نشان می‌دهد. این نوع فقط با آزمایش خواب قابل تفکیک از سایر انواع است، چون الگوی وقایع در طول یک شب می‌تواند تغییر کند.

علائم آپنه خواب

نشانه‌های بیماری به دو دسته شبانه و روزانه تقسیم می‌شوند و معمولاً ترکیبی از آن‌ها در بیمار دیده می‌شود. اطرافیان نقش مهمی در کشف این بیماری دارند، چون بخش عمده علائم شبانه در فردی رخ می‌دهد که از خواب خود بی‌خبر است.

علائم هنگام خواب

• خروپف بلند و منظم که از اتاق کناری هم شنیده می‌شود و با تغییر وضعیت خواب از بین نمی‌رود.
• وقفه تنفسی مشاهده‌شده، یعنی صدای خروپف ناگهان قطع می‌شود، فرد چند ثانیه نفش نمی‌کشد و سپس با یک نفس عمیق یا خفگی از خواب برمی‌گردد.
• برخاستن از خواب با احساس خفگی یا تنگی نفس.
• بی‌قراری خواب، چرخیدن‌های مکرر و بیداری‌های شبانه بدون دلیل مشخص.
• برخاستن مکرر برای دستشویی در طول شب، که در آپنه درمان‌نشده شایع است.
• سردرد صبحگاهی و خشکی دهان پس از بیدار شدن.

علائم در طول روز

بارزترین علامت روزانه خواب‌آلودگی روزانه شدید است: فرد با وجود خواب کافی در جلسه، هنگام تماشای تلویزیون، پشت چراغ قرمز یا حتی هنگام گفت‌وگو خوابش می‌برد. این خواب‌آلودگی با خمیازه کشیدن معمولی فرق دارد؛ بیماران آن را به شکل ناتوانی در تمرکز و خواب‌رفتن در حالت نشسته توصیف می‌کنند. علائم دیگر شامل افت حافظه و تمرکز، تحریک‌پذیری و تغییر خلق، افت توان در کار و احساس خستگی مستمر است.

علائم آپنه خواب در زنان و مردان

تظاهر بیماری در زنان می‌تواند متفاوت باشد. زنان مبتلا کمتر با شکایت خروپف بلند مراجعه می‌کنند و بیش از آنچه به خواب‌آلودگی اشاره کنند، از بی‌خوابی، سردرد صبحگاهی، خستگی مزمن و افسردگی می‌گویند؛ به همین دلیل تشخیص در زنان اغلب دیرتر گذاشته می‌شود. خطر بیماری در زنان پیش از یائسگی کمتر است و پس از یائسگی به‌طور مشخص افزایش می‌یابد. در مردان الگوی کلاسیک خروپف بلند به‌همراه وقفه تنفسی و خواب‌آلودگی رایج‌تر است.

علائم آپنه خواب در کودکان

در کودکان تصویر بیماری با بزرگسالان تفاوت جدی دارد. خروپف در کودک نشانه کاملاً طبیعی محسوب نمی‌شود و همراهی آن با توقف تنفس، نفس‌نفس‌زدن هنگام خواب، خواب بی‌قرار یا نشستن‌های مکرر در تخت باید ارزیابی شود. نشانه‌های روزانه در کودک بیش از خواب‌آلودگی به شکل بی‌توجهی، بیش‌فعالی، افت عملکرد تحصیلی و رشد کندتر ظاهر می‌شود. شایع‌ترین علت در این گروه، بزرگ‌شدن لوزه‌ها و آدنوئید است. اختلالات تنفسی در خواب کودکان موضوعی مستقل است و جزئیات آن در مطلب اختلالات خواب بررسی شده است.

علت آپنه خواب چیست؟

علت بیماری به نوع آن بستگی دارد. در نوع انسدادی ترکیبی از عوامل آناتومیک، عوامل مرتبط با وزن و عوامل ژنتیکی راه هوایی را باریک یا مستعد بسته‌شدن می‌کند و در نوع مرکزی اختلال در سیستم کنترل تنفس مغز عامل اصلی است.

چاقی و ساختار راه هوایی

چاقی مهم‌ترین عامل قابل تغییر در آپنه انسدادی است. رسوب چربی در اطراف گردن و زبان قطر راه هوایی را کم می‌کند و بافت اضافی با شل‌شدن عضلات در خواب راحت‌تر راه هوایی را می‌بندد. افزایش شاخص توده بدنی و دور گردن بیش از حد معمول با شدت بیماری ارتباط دارد. از سوی دیگر ساختار آناتومیک هم نقش دارد: فک عقب‌رفته، زبان بزرگ، کام نرم بلند، لوزه‌های بزرگ و انسداد بینی همه راه هوایی را باریک می‌کنند و در افراد با وزن طبیعی هم می‌توانند علت بیماری باشند.

سن، سابقه خانوادگی و بیماری‌های زمینه‌ای

احتمال آپنه انسدادی با افزایش سن بیشتر می‌شود، چون تون عضلات راه هوایی با بالا رفتن سن کاهش می‌یابد. سابقه خانوادگی نیز مؤثر است، چون شکل فک، قوس کف دهان و الگوی توزیع چربی ارثی هستند. بیماری‌های زمینه‌ای مانند فشار خون بالا، دیابت نوع ۲ و نارسایی قلبی هم با آپنه خواب هم‌زمانی بیشتری دارند و همین هم‌زمانی نشان می‌دهد این بیماری فقط یک مشکل خواب ساده محسوب نمی‌شود. در مردان شیوع بیشتری گزارش شده و در زنان پس از یائسگی سریع‌تر بالا می‌رود.

داروها و نقش آن‌ها در آپنه مرکزی

برخی داروها با سرکوب مرکز تنفس مغز می‌توانند آپنه مرکزی ایجاد کنند یا آن را بدتر کنند؛ داروهای مخدر و آرام‌بخش‌های قوی مهم‌ترین این گروه هستند. مصرف الکل نزدیک زمان خواب هم اگرچه عامل ایجاد آپنه محسوب نمی‌شود، شل‌کردن شدید عضلات راه هوایی باعث طولانی‌تر و شدیدتر شدن وقایع انسداری می‌شود.

آیا آپنه خواب خطرناک است؟

آپنه خواب درمان‌نشده با مجموعه‌ای از عوارض جسمی و ایمنی همراه است و همین مسئله اهمیت تشخیص و درمان را نشان می‌دهد. شدت این عوارض به نوع بیماری، شدت افت اکسیژن و بیماری‌های زمینه‌ای فرد بستگی دارد.

ارتباط با فشار خون و سلامت قلب

قطع‌های مکرر تنفس، اکسیژن خون را پایین می‌آورد و هر بار سیستم عصبی را در حالت جنگ‌وتل فعال می‌کند. این فرایند در طول ماه‌ها و سال‌ها به بالا رفتن فشار خون شبانه و سپس فشار خون پایدار کمک می‌کند. ارتباط آپنه انسدادی با فشار خون بالا، بیماری عروق کرونر، نارسایی قلبی و ضربان‌های نامنظم قلبی در مطالعات بالینی به‌خوبی مستند شده است. درمان مؤثر آپنه در بسیاری از بیماران به کاهش فشار خون شبانه کمک می‌کند. جزئیات بیشتر در مطالب علل فشار خون بالا و ارتباط اختلالات خواب با سلامت قلب آمده است.

خواب‌آلودگی و خطر تصادف

خواب‌آلودگی مزمن ناشی از آپنه درمان‌نشده با افزایش خطر تصادفات رانندگی همراه است. واکنش‌های فردی که خواب کافی واقعی ندارد کند می‌شود و دوره‌های کوتاه خواب‌رفتن در رانندگی‌های طولانی رخ می‌دهد. فردی که با علائم این بیماری رانندگی می‌کند و در طول روز خواب‌آلودگی شدید دارد، پیش از بررسی و شروع درمان باید در رانندگی‌های طولانی و شبانه احتیاط ویژه داشته باشد.

آپنه خواب چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص بیماری از ترکیب ارزیابی بالینی و آزمایش خواب به دست می‌آید. علائم به‌تنهایی برای قطعی‌کردن تشخیص کافی هستند، چون اختلالات دیگری مانند بی‌خوابی هم می‌توانند خواب‌آلودگی روزانه ایجاد کنند.

شرح علائم و معاینه پزشکی

پزشک ابتدا الگوی خواب، خروپف، وقفه‌های مشاهده‌شده، خواب‌آلودگی روزانه و سابقه بیماری‌های زمینه‌ای را بررسی می‌کند. در معاینه، قطر گردن، شکل فک و کام، بزرگی لوزه‌ها و باز بودن بینی بررسی می‌شود. پرسشنامه‌های استانداردی مانند پرسشنامه استاپ‌بانگ برای سنجش احتمال بیماری استفاده می‌شوند؛ امتیاز بالا در این پرسشنامه‌ها احتمال آپنه را بیشتر نشان می‌دهد اما جایگزین آزمایش خواب است.

تست خواب در منزل یا آزمایشگاه

دو مسیر تشخیصی وجود دارد و انتخاب میان آن‌ها به شدت شک بالینی و بیماری‌های همراه بستگی دارد.

شاخص AHI چیست؟

نتیجه آزمایش خواب در قالب شاخص AHI (Apnea-Hypopnea Index) گزارش می‌شود: تعداد وقایع آپنه و هیپوپنه به تفکیک هر ساعت خواب. معیار رایج بزرگسالان چنین است:

این عدد معیار مفیدی برای مقایسه و پیگیری است اما به‌تنهایی کل وضعیت بیمار را نشان نمی‌دهد؛ دو فرد با AHI یکسان می‌توانند علائم و تأثیر بیماری کاملاً متفاوتی داشته باشند. درصد افت اکسیژن، الگوی موقعیت‌های خواب (قرارگیری روی پهلو یا پشت) و کیفیت خواب ثبت‌شده هم در تفسیر نتیجه در نظر گرفته می‌شوند.

روش‌های درمان آپنه خواب

درمان بر اساس نوع بیماری، شدت AHI، ساختار راه هوایی و شرایط زندگی فرد انتخاب می‌شود و هدف آن از بین بردن وقایع تنفسی، بازگرداندن کیفیت خواب و کاهش عوارض است.

درمان با دستگاه CPAP و سایر PAPها

دستگاه CPAP درمان استاندارد آپنه انسدادی متوسط تا شدید است. این دستگاه از طریق ماسک، هوای فشرده ملایمی به راه هوایی می‌رساند تا بافت‌های شل‌شده باز بمانند. فشار مناسب هر فرد در شب اول استفاده یا طی مطالعه تنظیم فشار تعیین می‌شود. مدل‌های دیگر مانند APAP که فشار را در طول شب خودکار تنظیم می‌کند و BiPAP که برای بیمارانی مناسب است که بازدم با فشار ثابت برایشان دشوار است، گزینه‌های مکمل هستند.

مهم‌ترین عامل موفقیت این درمان، استفاده منظم در تمام مدت خواب و همه شب‌هاست. ناراحتی اولیه ماسک و احساس فشار رایج است و در بیشتر بیماران با تغییر نوع ماسک، نوار بینی، مرطوب‌کننده گرم یا تنظیم فشار برطرف می‌شود. بیماری که پس از چند هفته هنوز نمی‌تواند دستگاه را تحمل کند، بهتر است تنظیمات و نوع ماسک را مجدداً بررسی کند تا درمان را رها نکند.

وسایل دهانی

وسایل دهانی (Oral Appliance Therapy) بیشتر برای آپنه خفیف تا متوسط یا برای بیمارانی که CPAP را استفاده نمی‌کنند به کار می‌روند. رایج‌ترین نوع، دستگاه پیش‌بردن فک پایین است که فک و زبان را کمی جلوتر نگه می‌دارد تا فضای پشت زبان بازتر شود. این وسیله باید توسط دندانپزشک آموزش‌دیده در زمینه طب خواب ساخته و تنظیم شود و استفاده از آن معمولاً با بررسی‌های دوره‌ای دندان و مفصل فک همراه است.

تغییر سبک زندگی و کنترل وزن

این اقدامات در تمام بیماران مکمل درمان اصلی هستند و در موارد خفیف می‌توانند به‌تنهایی به بهبود چشمگیری برسند:

• کاهش وزن در افراد دارای اضافه‌وزن؛ حتی کاهش درصد کم از وزن بدن می‌تواند AHI را به‌طور معنادار پایین بیاورد.
• خوابیدن به پهلو به جای پشت، چون در حالت خوابیده به پشت زبان و کام نرم راحت‌تر راه هوایی را می‌بندند.
• پرهیز از الکل در سه تا چهار ساعت پیش از خواب.
• مرور منظم مصرف داروهای آرام‌بخش و مخدر با متخصص تجویزکننده.
• درمان انسداد بینی در صورت وجود آلرژی یا انحراف بینی.
• پرهیز از کم‌خوابی و بی‌نظمی ساعت خواب، که هر دو شدت وقایع را بیشتر می‌کنند.

جراحی آپنه خواب

جراحی برای همه بیماران انتخاب نمی‌شود و جایگاه اصلی آن سه حالت است: وقتی علت مشخص و قابل اصلاح جراحی مانند لوزه‌های بسیار بزرگ یا انحراف شدید بینی وجود دارد، وقتی درمان‌های غیرجراحی نتوانسته‌اند استفاده شوند یا مؤثر نبوده‌اند، و در کودکانی که علت اصلی بیماری بزرگی لوزه و آدنوئید است. گزینه‌ها شامل برداشتن بافت اضافی کام و حلق (اوولوپالاتوپلاستی)، اصلاح انحراف بینی، و در موارد منتخب با ساختار فکی، جراحی پیش‌بردن فک بالا و پایین است. مؤثریت هر روش به محل دقیق انسداد وابسته است و پیش از تصمیم، ارزیابی راه هوایی با معاینه و تصویربرداری انجام می‌شود.

درمان آپنه مرکزی خواب

درمان آپنه مرکزی از نوع انسدادی متفاوت است، چون مشکل در راه هوایی قرار ندارد. پایه کار، درمان بیماری زمینه‌ای مانند نارسایی قلبی است؛ با بهبود عملکرد قلب، وقایع تنفسی اغلب کاهش می‌یابند. در بیمارانی که از CPAP نتیجه نمی‌گیرند، دستگاه‌های با فشار دو سطحی یا الگوهای تنفس کمکی گزینه‌های بعدی هستند. کاهش یا اصلاح مصرف داروهای مخدر نیز در بیمارانی که عامل ایجادکننده است بخشی از درمان محسوب می‌شود.

آیا درمان خانگی آپنه خواب امکان‌پذیر است؟

اقدامات خودمراقبتی در خانه به بهبود کمک می‌کنند اما تشخیص و درمان پزشکی را جایگزین نمی‌کنند. خوابیدن به پهلو، کنترل وزن، پرهیز از الکل شبانه، مرطوب کردن هوای اتاق و درمان آلرژی بینی همگی اقدامات مفیدی هستند و در موارد خفیف می‌توانند تأثیر واقعی داشته باشند. فردی که وقفه تنفسی مشاهده‌شده یا خواب‌آلودگی روزانه دارد، برای تشخیص به آزمایش خواب نیاز دارد؛ هیچ اقدام خانگی‌ای شاخص AHI را اندازه نمی‌گیرد و بیماری متوسط تا شدید بدون درمان تخصصی ادامه می‌یابد.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

موارد زیر نشان می‌دهند ارزیابی پزشکی لازم است:

• مشاهده وقفه تنفسی در خواب توسط اطرافیان، حتی اگر خود فرد احساس مشکلی نکند.
• برخاستن مکرر از خواب با احساس خفگی یا تنگی نفس.
• خواب‌آلودگی روزانه به اندازه‌ای که در حالت نشسته یا هنگام رانندگی خواب‌آلودگی ایجاد کند.
• خروپف بلند مزمن همراه با سردرد صبحگاهی، بالا بودن فشار خون یا افت تمرکز.
• در کودک: خروپف منظم، خواب بی‌قرار، نفس‌نفس‌زدن شبانه، بیش‌فعالی یا افت عملکرد تحصیلی.

فردی که خواب‌آلودگی شدید دارد باید تا زمانی که تشخیص و درمان انجام نشده، از رانندگی در مسیرهای طولانی و شبانه پرهیز کند. متخصص طب خواب، ریه و گوش‌وحلق‌وبینی متخصصانی هستند که ارزیابی و درمان این بیماری را انجام می‌دهند.

پرسش‌های متداول

رفرنس معتبر

اطلاعات این مقاله بر اساس راهنماهای بیمار و منابع آموزشی سازمان‌های زیر تدوین شده است:

• National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI): تعریف بیماری، علائم، عوامل خطر، آزمایش خواب و روش‌های درمان
• Mayo Clinic: روند تشخیص، پلی‌سومنوگرافی، تست خواب خانگی و گزینه‌های درمان
• American Academy of Sleep Medicine: معیارهای شدت بر اساس AHI و راهنمای درمان